Chów kaczek w Polsce, również w ekologicznych gospodarstwach, nie jest zbyt wielki. A przecież zainteresowanie smakoszów mięsem tego drobiu jest duże i zdobyć klientów nie jest trudno. Dlaczego tak się dzieje ? Przyczyn mniejszego zainteresowania chowem kaczek jest kilka.

W Polsce w latach sześćdziesiątych, a nawet jeszcze osiemdziesiątych XX wieku w większości gospodarstw, zwłaszcza mniejszych chowano oprócz kur prawie zawsze też kaczki. Odwiedzając w ostatnich latach różne gospodarstwa ekologiczne rzadko widziałem na podwórku, czy wydzielonym wybiegu tradycyjne stada tego drobiu. Jeśli już kaczki były to zazwyczaj kaczki piżmowe. A one tak naprawdę kaczkami nie są, tylko należą do podrodziny kaczek. O tym że jest to inna rodzina świadczy fakt, że wydają one bezpłodne potomstwo przy krzyżowaniu z tradycyjnymi kaczkami.

Trudny odchów nowoczesnych ras

Rolnicy najczęściej twierdzili, że współczesne, nowoczesne rasy kaczek pozyskiwane z wylęgarni są dosyć trudne do chowu naturalnego, zwłaszcza ekologicznego. Małe kaczęta często są nazbyt delikatne i chorują. Kłopotliwy jest ich odchów bez specjalistycznej paszy w pierwszych tygodniach. Kaczki współczesne niechętnie lub wcale nie chcą siedzieć na jajkach, stąd ekologiczne lęgi naturalne są w zasadzie niemożliwe. Wymienione argumenty są w pełni zasadne. Uwzględniając je może warto spróbować w gospodarstwach na powrót odchowywać dawne rasy kaczek. Jak to zrobić?

Powrót do kaczek z dzieciństwa

Najprościej, choć nie najtaniej, wydaje się pozyskanie dorosłych ptaków, piskląt albo jajek od hodowców ptactwa ozdobnego. Może warto na bazie tych kaczek i obecnie dostępnych ras kaczek w Polsce, wyhodować własne, bezrasowe, kolorowe kaczki, które będą znacznie bardziej odporne niż współczesne, zwłaszcza białe kaczki hodowlane. Walorem takich bezrasowych kaczek będzie na pewno smakowite mięso, zbliżone do smaku mięsa dzikich kaczek krzyżówek. Lepiej się też one będą nadawać do wyrobu tradycyjnych, domowych, rękodzielniczych przysmaków kulinarnych. Doskonale pamiętam z dzieciństwa, z lat sześćdziesiątych XX wieku, że wtedy najpowszechniej hodowano właśnie bezrasowe kaczki kolorowe podobne do dzikiej krzyżówki. Kaczki białe były rzadkością – bo uważano już wtedy, iż się gorzej odchowują, że są wrażliwsze – mimo że dorastały do większych rozmiarów. Czasami jednak kaczek rasowych używano do krzyżowań, powiększania masy kaczek bezrasowych. Wydaje się że do dawnych praktyk warto wrócić.
Kaczki białe odchowywano również z jednego jeszcze powodu. Po zabiciu i obdarciu z piór na skórze u białych kaczek nie były tak bardzo widoczne, jak u kaczek kolorowych, zaczątki nowych piór. Z punktu widzenia estetycznego oraz oczekiwań klientów był to niewątpliwy walor. Tak zresztą jest i dziś.

Rasy kaczek i ich przydatność do chowu ekologicznego

Spróbuję teraz krótko scharakteryzować, u usystematyzować walory i wady różnych ras kaczek polskich, także tzw. ozdobnych pod kątem ich przydatności do ekologicznego chowu. W tym numerze scharakteryzuję kaczki barwne, w następnym białe.

Kaczka piżmowa – piżmowiec amerykański

Kaczka piżmowa obecnie należy do najpopularniejszych kaczek chowanych w gospodarstwach ekologicznych. Jeszcze w latach międzywojennych XX wieku była traktowana wyłącznie jako kaczka ozdobna. Tak ją charakteryzowano: mają figurę wydłużoną, policzki czerwone, nad dziobem cieliste narosty a opierzenie rozmaite. Kaczory bywają duże i ciężkie, a kaczki znacznie mniejsze. Wydają one szczypiące odgłosy i z łatwością wzlatują na budowle. Obecnie kaczka piżmowa staje się coraz bardziej popularna i przeważnie jest traktowana jako rasa kaczki domowej. Ale tak naprawdę jest udomowioną formą piżmówki, amerykańskiego ptaka z rodziny kaczkowatych. Doskonale nadaje się do chowu ekologicznego. Przemawiają za tym następujące walory. Posiada dużą odporność na nasze warunki środowiskowe. Zimą, dopóki woda nie zamarza doskonale pływa w wodzie. Nie potrzebuje specjalnych pomieszczeń, nawet zimą wystarczy jej mała drewniana szopka, zadawala się też naturalną osłoną od wiatru, potrafi również nocować pod gęstymi sosnami, ozdobnymi świerkami. Ma bardzo małe wymagania co do paszy. Wystarczy jej tylko trawa i to co sama zbierze np. na stawie. Zjada chętnie różne owady, jak i resztki z obiadu. Jest bardzo dobrą matką. Sama przygotowuje gniazdo. Doskonalej wysiaduje i potem wodzi pisklęta. Potrafi trzy razy do roku wyprowadzić młode. W sumie odchować może nawet 50-60 piskląt. Siedzi na jajach 33-36 dni. Na fermach znosi nawet do 100 jaj rocznie. Rośnie szybko. Średnie wymiary ma dosyć duże. Długość ciała to około 70-80 cm, waga od 2 (kaczki) do 5 kg (kaczory).

Kaczka staropolska

Tak bardzo ładnie nazywają dawne kolorowe kaczki bezrasowe, hodowcy drobiu ozdobnego. Inne nazwy to kaczka tradycyjna, podwórkowa. Obecnie spotyka się ją rzadko i najczęściej tylko u hodowców drobiu ozdobnego. Kaczka wywodzi się w prostej linii od dawnych, polskich kaczek bezrasowych, powszechnie hodowanych jeszcze w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku. Wtedy w jednym z poradników chowu drobiu tak je opisywano i charakteryzowano: Kaczki chowane w naszych gospodarstwach pochodzą od dzikiej kaczki krzyżówki, do której są nieraz bardzo podobne. Upierzenie ich jest brązowo-szare. Kaczory mają piękne, lśniące, zielono-fioletowo-kasztanowate pióra, a na skrzydłach szafirowe pióra, tzw. lusterka. W niektórych okolicach chowane są także bezrasowe kaczki białe. Kaczki powinny odznaczać się użytkowością wszechstronną. Kaczki bezrasowe dostarczają mięsa, jaj i pierza, lecz w mniejszych ilościach niż sztuki rasowe, są bowiem drobniejsze, lżejsze i słabiej wyrośnięte. Dlatego też nawet sztuki tuczone dostarczają mniejszej ilości mięsa niż kaczki rasowe.
Hodowcy ptactwa ozdobnego wyróżniają kilka odmian kaczki staropolskiej, które różnią się od siebie nieco kolorem, odcieniem ubarwienia. Zawsze jednak u samca zarówno głowa jak i szyja mają kolor ciemnej zieleni, a samica ma brązowe pióra. Do grupy kaczek staropolskich należy też zaliczyć, bardzo rzadko spotykaną, kaczkę czubatkę, charakteryzującą się czubkiem z piór na głowie.
Warto dodać, że współcześnie podejmowane są udane próby chowu dzikich kaczek krzyżówek, zarówno do celów dalszej reprodukcji, na oryginalne mięso, a także do zasiedlania różnych akwenów. Kaczkę staropolską hoduje się nie tylko dla celów ozdobnych, ale również dla celów kulinarnych. Smak mięsa pozostaje bardzo oryginalny, niepowtarzalny. Kaczka podwórkowa jest średniej wielkości. Kaczor bywa cięższy, waży od 3kg do 3,5kg. Samica jest lżejsza, waży od 2,7 kg do 3,3 kg. Kaczki nadal odznaczają się, podobnie jak to było z dawnymi kaczkami bezrasowymi, dużą odpornością na warunki chowu. Ruchliwością, przewyższają rasy typowo hodowlane.

Kaczki biegacze

W gospodarstwach ekologicznych, zwłaszcza agroturystycznych, w małych ogrodach oraz u hodowców ptactwa ozdobnego dosyć popularne są biegacze indyjskie. Odznaczają się butelkowatą, wyprostowaną figurą. Opierzenie bywa różne, ale barwne. Dzioby mają długie, głowy płaskie. Są nieco mniejsze od wyżej opisanych ras. W okresie międzywojennym zaliczano je do kaczek typu nieśnego. W jednym z dawnych poradników znalazłem taki ich zapis: znoszą one dużo jaj, niekiedy więcej niż kury. Na konkursach nieśności kaczki biegacze zniosły nieraz tyle jaj, ile nie mogły znieść doskonałe nioski z pośród kur; jest to ich duża zaleta. Poza tym rosną szybko, dobrze żerują i bardzo są płodne”. Dodam, że biegacze zresztą jak i inne kaczki doskonale nadają się do zwalczania plagi ślimaków. Są dla nich przysmakiem. Niektórzy specjalnie je trzymają by zwalczać w ten sposób te mięczaki.

Nowe rasy kaczek barwnych

Kaczki KhO, kaczki mieszańcowe

Kaczki KhO , tzw. kaczki mieszańcowe wyhodowano w 1979 r. kojarząc kaczki Khaki Campbell z Orpingtonami fauve (obydwie rasy są zaliczane do typu lekkiego i nieśnego dop. red.). Charakteryzuje je niższa niż u pekinów masa ciała. Tak charakteryzuje je Juliusz Książkiewicz w opracowaniu ”Wykorzystanie bioróżnorodności kaczek do ekologicznego odchowu gospodarskiego”. Kaczki KhO mają jasnobrązową barwę piór, a kaczory ciemniejszą czarno-brązową szyję, nogi pomarańczowe, dziób oliwkowy. Mają delikatną głowę i szyję, nieduży dość spionowany tułów, długie, dość cienkie, ale mocne nogi. Masa ciała 7-tygodniowych kaczorów wynosi około 1700 g, kaczek około 1600 g, dorosłych kaczorów 2000 g, a kaczek 1900 g. Znoszą 148 jaj w pierwszym i 142 jaja w drugim roku użytkowania. Barwa jaj kremowa. Masa około 74 g. Populacja ta odznacza się dużą odpornością na niekorzystne warunki środowiskowe. (…) Z uwagi na niską masę ciała i brązową barwę piór może spełniać funkcję ekologiczną na różnego rodzaju pielęgnowanych zbiornikach wodnych w parkach, ogrodach, zwierzyńcach. Kaczki zaliczono do zasobów genetycznych kaczek, podlegają ochronie od grudnia 1983 r.

Kaczka Dworka

Kaczki Dworki (na zdjęciu u góry) są najmłodszą polską kolorową rasą wyhodowaną z myślą o małych gospodarstwach. Uzyskano je w wyniku krzyżowania kaczorów cayuga (stara rasa amerykańska o czarnej barwie piór, waży od 3 do 4 kg, chętnie wodzi pisklęta, znosi około 90 jaj, doskonale nadaje się do chowu amatorskiego) z mięsnymi kaczkami rodowymi pekińskimi. Według charakterystyki podanej przez Adama Mazanowskiego: są one odporne na niekorzystne warunki środowiska i łatwe do chowu, ruchliwe, bardzo dobrze żerują na pastwiskach naturalnych. Dworki odznaczają się lekko spionowanym, ale długim, szerokim i dobrze umięśnionym tułowiem. Grzbiet mają wypukły, pierś dobrze umięśnioną, okrągłą i szeroką, nogi dosyć długie, mocne i szeroko rozstawione, szyję średniej długości, lekko wygiętą, ale niezbyt grubą. Głowa niewielka, płaska, dosyć długa, podobnie jak dziób. (…) Dziób kaczek jest czarny lub cielisty, nogi jasnożółte lub cieliste. Głowa, górna część szyi, piersi, grzbiet i boki tułowia są czarne, zaś reszta ciała – biała, przy czym piersi i brzuch mają odcień brązowy.(…) Masa ciała 8-tygodniowych kaczek Dworka wynosi około 3 kg. (…) Kaczki charakteryzuje duża odporność, dobra żerność i niewybredność, a także spokojny temperament. Znoszą sporo jaj i są dobrze umięśnione.

Zbigniew Przybylak

36eko-arka-4-2013

Artykuł pochodzi z numeru 4/2011 (36) Eko Arki

jego ciąg dalszy opublikowany został w numerze 1/2012 (37)

Oba numery nabyć można w sklepie internetowym Wydawnictwa Gaj:

Eko Arka 4/2011

Eko Arka 1/2012

Artykuły w wersji drukowanej wzbogacone są o zdjęcia.