Jest to roślina, która z pośród roślin, zaliczanych ze względu na sposób użytkowania ziarna do zbóż, najpóźniej została wzięta do uprawy. Ojczyzną jej jest Azja, skąd do Europy przenieśli ją prawdopodobnie Mongołowie, ponieważ do XIII wieku nie znały jej zupełnie ludy germańskie…

CZYTELNICY PYTAJĄ , REDAKCJA ODPOWIADA

PYTANIE:

Słyszałem, że  ziarna gryki są bardzo wartościowe i że roślina ta w płodozmianie jest bardzo korzystna. Chciałbym ją uprawiać ekologicznie. Niestety  nie mogę nigdzie znaleźć szerszego opisu jak to robić.
Józef. F.

ODPOWIEDŹ:

W nowszych podręcznikach uprawy roślin rzeczywiście mało się poświęca uwagi gryce.  Rolnicy ekologiczni przystępując przed laty do jej uprawy zazwyczaj korzystali z dawnych opracowań. Obszerne bardzo ciekawe uwagi, zalecenia znalazłem w „Podręczniku Gospodarstwa Wiejskiego”  wydanym w okresie międzywojennym przez Centralne Towarzystwo Rolnicze w Warszawie. Był to doskonały praktyczny podręcznik kilka razy wznawiany. Sadzę, że większość rad  z niego w pełni pozostaje aktualne i będzie przydatna w każdym gospodarstwie ekologicznym. W następnych numerach przytoczymy informacje na temat uprawy innych rzadkich roślin m. in prosa, soczewicy . Rozdział dotyczący uprawy gryki drukujemy z niewielkimi skrótami w językowej wersji oryginalnej. Śródtytuły pochodzą od redakcji.

Historia uprawy gryki

Jest to roślina, która z pośród roślin, zaliczanych ze względu na sposób użytkowania ziarna do zbóż, najpóźniej została wzięta do uprawy. Ojczyzną jej jest Azja, skąd do Europy przenieśli ją prawdopodobnie Mongołowie, ponieważ do XIII wieku nie znały jej zupełnie ludy germańskie. W Syberii i obecnie spotykamy jedną z form gryki w stanie dzikim. Dawniej uprawa gryki była bardziej rozpowszechniona, niż obecnie ( czyli w 1927 roku); Zajmowała ona w roku 1925/26 w Polsce 298 tys. hektarów, co stanowi 1,62% wszystkich gruntów ornych a 3,0% całej powierzchni, zajętej przez rośliny zbożowe; najwięcej uprawa gryki jest rozpowszechniona w województwach wschodnich i w województwie lubelskiem.

Rodzaje gryki

Wśród gryki (Polygonum Fagopyrum) wyróżniamy kilka form, które dzielimy na dwie grupy:

  1. do pierwszej grupy należą formy o kwiatach różowawych – gryka właściwa (Polygonym Fag. esculentum) i gryka pastewna (Polyg. Fag. Emarginatum;
  2. do drugiej grupy zaliczamy formy o kwiatach zielonkawo-żółtych – tatarkę (Polygonum Fag. tataricum) i Polyg. Fag. rotundatum.

Grykę właściwą cechuje czerwone zabarwienie całej rośliny, łodyga prosta, liście ma ona sercowato-ostrzałkowate, czerwonawo zabarwione, nasienie trójgraniaste gładkie, o kantach równych bez ząbków, przydatne na kaszę; gryka pastewna różni się tym, że nasiona jej są opatrzone silnie rozwiniętymi skrzydełkami. Tatarka zaś ma łodygę żółto-zieloną, przy ziemi mocno rozgałęzioną, pogiętą, nasienie trójgraniaste, mniejsze, o powierzchni chropowatej, środkiem każdej grani przechodzi bruzda, kanty tępe, faliste; nasienie niezdatne na kaszę. Korzeń posiada tatarka silnie owłosiony, może wskutek tego dobrze wyzyskiwać zapasy składników pokarmowych w roli się znajdujące.

Grykę dzielimy jeszcze na zwykłą o ziarnie ciemno-brunatnym i srebrzystą o nasieniu większym, jasno-popielatym. Kwiaty gryki i tatarki należą do miododajnych, miód zebrany z tych roślin przez pszczoły jest doskonały.

Uprawiają grykę w celu otrzymania ziarna, chociaż bywa również siewana na zieloną paszę sama lub w mieszance, a także na zielony nawóz; do tych ostatnich celów lepiej nadaje się tatarka, produkująca więcej masy roślinnej. Trzeba pamiętać o tym, że spasanie większych ilości tych roślin może wywołać u inwentarza zapalenie błon śluzowych.

Lubi ciepło i słabe gleby

Klimat i w ogóle przebieg pogody ma duży wpływ na rozwój gryki i tatarki, gdyż są one niezmiernie czułe na zimno i już przy t0 + 10C listki ich warzą się. Ogromnie szkodliwie mają działać również wiatry podczas kwitnienia, mogą bowiem spowodować szybkie zwiędnięcie i opadnięcie kwiatów. Dzięki krótkiemu (10–12 tygodni) okresowi wegetacyjnemu uprawa gryki sięga daleko na północ, bo do 700 północnej szerokości.

Co do gleby gryka jest mało wymagająca wskutek wybitnej zdolności asymilacyjnej korzeni; doświadczenia wykazały, że gryka może pobierać dość znaczne ilości kwasu fosforowego z fosforytów podolskich, z których inne rośliny zbożowe nie mogą prawie zupełnie asymilować tego związku. Udaje się gryka na gruntach gliniasto piaszczystych, na leśnych nowinach, uprawiają ją również i na murszach. Na oborniku gryka wyrasta bardzo bujnie, idzie jednak głównie w łodygę, a ziarno słabo osadza. Z nawozów pomocniczych mogą być wskazane nawozy potasowe (popiół) z tego powodu, że popiół ziarna, a szczególnie słomy, jest bogaty w potas, a także i z tego względu, że według Garola pobieranie potasu przez grykę jest znacznie intensywniejsze, niż pobieranie azotu i fosforu; maksymalną ilość potasu zawierają rośliny gryki wówczas, gdy są w pełnym kwiecie.
Pobieranie azotu i fosforu przebiega bardziej równomiernie i trwa do końca wegetacji, z tego względu nawożenie azotem i fosforem ma mniejszy wpływ na plony gryki, szczególnie w związku ze wzmiankowaną wyżej zdolnością gryki do pobierania kwasu fosforowego.
Zresztą gryka jest uprawiana przeważnie w warunkach ekstensywnych, gdzie użycie nawozów sztucznych jest ograniczone; z tego powodu pod grykę nawozy rzadko bywają stosowane.

Stanowisko i siew

W stanowisku może przyjść gryka każdym; jako przedplon wyczerpuje rolę, z drugiej jednak strony zostawia ją w dobrej strukturze i dosyć czystą, gdyż głuszy chwasty.

Siewają ją jako poplon, ale zasiana w tych warunkach u nas nie dojrzewa i może być użyta tylko na paszę lub zielony nawóz w mieszance z roślinami motylkowymi.

Uprawę lubi gryka staranną, a rolę czystą i pulchną, chociaż, jak zaznaczyłem, walczy dobrze z chwastami. Siewu gryki dokonujemy, ze względu na jej wrażliwość na przymrozki, w drugiej połowie maja, a nawet na początku czerwca; przy siewie rzędowym ilość wysiewu waha się od 60 do 90 kg na ha, przy siewie rzutowym ilość wysiewu dochodzi do 120 kg na ha. Właściwa głębokość przy krycia gryki wynosi 2,5–5 cm; nasienie powinno być użyte do siewu dorodne wbrew utartym w niektórych okolicach poglądom, że grykę najwłaściwiej siać nasieniem lżejszym.

Pielęgnowania gryka nie wymaga, gdyż przy pomyślnych warunkach wegetacji rozwój jej jest szybki, dzięki czemu tłumi ona chwasty.

Urodzaj gryki w wysokim stopniu zależny jest od przebiegu pogody, szczególnie w okresie kwitnienia (szkodliwe są silne upały, jak również i obniżanie się temperatury, obfite opady, silne wiatry); często się zdarza, że gryka kwitnie bardzo obficie, a plon daje niski. Sama budowa kwiatów gryki utrudnia zapylenie: jedne kwiaty mają słupki wysokie, a pręciki krótkie, inne znów przeciwnie – słupki niskie, a pręciki długie; pyłek zaś z długich pręcików (według przeprowadzonych doświadczeń) powinien zapylać kwiaty o długich słupkach i odwrotnie – pyłek z krótkich pręcików powinien zapylać krótkie słupki; wobec tego musi następować obcozapylenie, które się odbywa przy pomocy wiatru i owadów. Zaznaczyć przy tym wypada, że gryka kwitnie bardzo długo, a wskutek tego nierównomiernie dojrzewa.

Zbiór

Sprzęt gryki na ziarno należy rozpoczynać wówczas, gdy znaczna część ziarna dojrzała, tj. przybrała ciemno-brunatną barwę; na to, by dojrzały wszystkie ziarna, czekać nie można, gdyż okres ten jest zbyt przewlekły (podczas sprzętu wiele kwiatów dopiero kwitnie) i byłyby duże straty w ziarnie przez osypanie się.

Sprzęt najlepiej wykonywać rano z rosą, gdyż ziarno wówczas mniej się osypuje. Skoszoną grykę można zostawić na pokosach na 1–3 dni, a następnie powiązać w małe snopki. Dosychanie gryki jest powolne z powodu soczystości łodyg i trwa, zależnie od pogody, od jednego do dwóch tygodni. Plony gryki znacznie się wahają wskutek zależności osadzania się nasion od przebiegu pogody podczas kwitnienia. Przeciętne plony gryki w Polsce w roku 1922/23 wynosiły 8,4 q z ha

a w 1923/24 roku – 7,6 q z ha (wahania od 5,0 q ziemia wileńska do 10,5 q z ha woj. pomorskie). Słoma z gryki ceniona jest jako pasza, gdyż pod względem składu chemicznego i strawności stoi wyżej od słomy zbóż.

06ekoarka2_ 2004

Artykuł pochodzi z 6 (2/2004) numeru czasopisma Eko Arka

Numer można zakupić na http://wydawnictwogaj.pl